नियमः अतिदेशः अधिकारः — अनुवृत्तिः च
Sūtra types part 2 — anuvṛtti and adhikāra

अवशिष्टाः त्रयः सूत्रप्रकाराः; अनुवृत्तेः अधिकारस्य च रहस्यं सरलैः उदाहरणैः।

The remaining three sūtra types, and the secret of how sūtras silently share words: anuvṛtti and adhikāra.

पठनम् · Reading

माता पुत्रं वदति — «विद्यालयं गच्छ। ततः क्रीडाङ्गणम्। ततः गुरुगृहम्।» सा «गच्छ» इति एकवारम् एव उक्तवती, परन्तु पुत्रः त्रिषु अपि वाक्येषु तत् पदं जानाति। एवम् एव पाणिनिः एकस्मिन् सूत्रे पदम् उक्त्वा अग्रिमेषु सूत्रेषु तत् न पुनः वदति — श्रोता स्वयम् आनयति। एषा एव «अनुवृत्तिः»।

A mother says: 'Go to school. Then the playground. Then the teacher's house.' She said 'go' only once, yet her son hears it in all three sentences. Pāṇini works exactly this way: a word stated in one sūtra silently continues into the following ones. That continuation is called अनुवृत्तिः.

विवरणम् · Explanation

अवशिष्टाः त्रयः प्रकाराः। नियमसूत्रम् अतिविस्तृतं विधिं सङ्कोचयति — «एवम् एव, न अन्यथा» इति। अतिदेशसूत्रम् एकस्य धर्मान् अन्यस्मै ददाति — «अयम् अपि तद्वत् एव» इति, यथा भ्रातृपुत्रः निजपुत्रवत् पाल्यते। अधिकारसूत्रं छत्रम् इव बहूनां सूत्राणाम् उपरि तिष्ठति — स्वयं किमपि न करोति, परन्तु तस्य शब्दः अधः सर्वत्र अनुवर्तते।

The remaining three types. A नियम-sūtra restricts a rule that would otherwise apply too widely: 'only thus, not otherwise'. An अतिदेश-sūtra extends properties from one thing to another: 'treat this like that' — as a nephew may be raised like one's own son. An अधिकार-sūtra is a heading, an umbrella over many sūtras: it does nothing itself, but its word silently rules everything beneath it.

पतिः समास एव

लसक 1 · अष्टा॰ 1.4.8 ↗

नियमसूत्रम् — पतिशब्दस्य «घि»-संज्ञा समासे एव भवति, न अन्यत्र। «एव» इति पदं नियमं सूचयति।

A restriction: पति gets a certain technical name (घि) only in a compound. The word एव 'only' is the give-away.

स्थानिवदादेशोऽनल्विधौ

लसक 2 · अष्टा॰ 1.1.56 ↗

अतिदेशसूत्रम् — आदेशः (नूतनः अंशः) स्थानिवत् (मूलवत्) एव व्यवह्रियते।

An extension: a substitute behaves like the original it replaced — the adopted son inherits the father's duties. The suffix -वत् 'like' is the give-away.

प्रत्ययः

लसक 3 · अष्टा॰ 3.1.1 ↗

अधिकारसूत्रम् — एकम् एव पदम्! इतः परं बहुषु अध्यायेषु यत् यत् विधीयते, तत् «प्रत्ययः» इति संज्ञकं भवति।

A heading: just one word! From here on, across chapters, whatever element is prescribed bears the name pratyaya. One word governs thousands of rules.

अनुवृत्तेः वास्तविकम् उदाहरणम् — सूत्रे «इको यणचि» (६.१.७७) «अचि» इति पदम् अस्ति। दशसूत्रानन्तरम् «आद्गुणः» (६.१.८७) इति सूत्रम् आगच्छति — तत्र «अचि» इति पदं नास्ति, तथापि पूर्वसूत्रात् अनुवर्तते। अतः अर्थः — अवर्णात् अचि परे गुणः इति। सूत्रं पठन् सदा पृच्छतु — «अत्र पूर्वस्मात् किम् आगच्छति?» इति।

A real anuvṛtti: इको यणचि (6.1.77) contains the word अचि 'when a vowel follows'. Ten sūtras later comes आद्गुणः (6.1.87) — no अचि written there, yet it carries forward, giving 'after a/ā, when a vowel follows, guṇa'. Reading any sūtra, always ask: what is silently arriving from above?

अभ्यासः · Practice

सूत्रं प्रकारेण सह योजयतु। Match each sūtra with its type.

अनुवृत्तिः नाम किम्? What is anuvṛtti?

अतिदेशसूत्रे प्रायः किं पदं दृश्यते? Which marker word typically signals an atideśa-sūtra?

अधिकारसूत्रं «प्रत्ययः» स्वयं किं कार्यं करोति? What operation does the heading प्रत्ययः itself perform?

«आद्गुणः» इति सूत्रे किं पदं पूर्वसूत्रात् अनुवर्तते? Which word carries forward into आद्गुणः?

वाक्यव्यवहारः · Use it

भवान् स्वयम् अनुवृत्तियुक्तानि त्रीणि गृहवाक्यानि रचयतु — प्रथमे वाक्ये क्रियापदं वदतु, द्वितीये तृतीये च तत् त्यजतु। ततः मित्रं पृच्छतु — «द्वितीये वाक्ये किम् अनुवर्तते?» इति।

Compose three household instructions where the verb appears only in the first and silently continues (anuvṛtti!) in the next two. Then quiz a friend: what carries forward into sentence two?