Level 6 · Lesson 16

श्रवणकथा — कालिदासस्य कथा
Listening story III: the legend of Kālidāsa

महाकवेः कालिदासस्य प्रसिद्धा दन्तकथा — श्रवणं प्रश्नाश्च।

The famous legend of how Kālidāsa became a poet — extended listening practice.

श्रवणम् · Listen

कथा — मूर्खात् महाकविः
 वाचकः —  कालिदासः संस्कृतसाहित्यस्य महाकविः इति सर्वे जानन्ति। तस्य विषये एका प्रसिद्धा दन्तकथा अस्ति। 
Everyone knows Kālidāsa as the great poet of Sanskrit literature. About him there is a famous legend.  
 वाचकः —  कथ्यते — यौवने कालिदासः महामूर्खः आसीत्। 
It is said that in his youth Kālidāsa was a great fool.  
 वाचकः —  एकदा सः वृक्षस्य यस्यां शाखायाम् उपविष्टः आसीत् ताम् एव शाखाम् अछिनत्! 
Once he sat on the branch of a tree and was cutting the very branch he sat on!  
 वाचकः —  तत् दृष्ट्वा केचन धूर्ताः पण्डिताः तं विदुष्या राजकुमार्या विवाहम् अकारयन्। 
Seeing this, some cunning pandits contrived his marriage to a learned princess.  
 वाचकः —  सत्यं ज्ञात्वा राजकुमारी क्रुद्धा अभवत्, कालिदासं च गृहात् निरकासयत्। 
Learning the truth, the princess was furious and turned Kālidāsa out of the house.  
 वाचकः —  दुःखितः कालिदासः कालीदेव्याः मन्दिरं गत्वा परमश्रद्धया ताम् उपासितवान्। 
Grief-stricken, Kālidāsa went to the temple of the goddess Kālī and worshipped her with utmost devotion.  
 वाचकः —  देव्याः अनुग्रहेण तस्य जिह्वायां विद्या उदिता — सः च महाकविः अभवत्। 
By the goddess's grace, learning dawned on his tongue — and he became a great poet.  
 वाचकः —  तेन रचितानि ‘अभिज्ञानशाकुन्तलम्’ ‘मेघदूतम्’ ‘रघुवंशम्’ इत्यादीनि काव्यानि अद्यापि लोकं रञ्जयन्ति। 
His works — the Śākuntala, the Meghadūta, the Raghuvaṃśa and more — delight the world to this day.  

विवरणम् · Explanation

इयं दन्तकथा — इतिहासः न, तथापि सा एकं सत्यं वदति — परिश्रमेण श्रद्धया च जीवनस्य पूर्णं परिवर्तनं शक्यम्। भाषादृष्ट्या पश्यतु — “यस्यां शाखायाम् उपविष्टः आसीत् ताम् एव शाखाम्” इति यत्-तत्-योजना, “दृष्ट्वा, ज्ञात्वा, गत्वा” इति क्त्वान्तानां शृङ्खला च।

A दन्तकथा is a legend — not history, but it carries a truth: total transformation is possible. Linguistically, watch two things: the correlative pair यस्याम्… ताम् एव… (‘the very branch on which…’), the backbone of complex Sanskrit sentences; and the chain of absolutives दृष्ट्वा, ज्ञात्वा, गत्वा moving the plot along.

सुभाषितम् · Verse of the day

अमन्त्रमक्षरं नास्ति नास्ति मूलमनौषधम्। अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः॥

अर्थः — मन्त्रहीनम् अक्षरं नास्ति, औषधहीनं मूलं नास्ति, अयोग्यः पुरुषः अपि नास्ति — किन्तु योजकः एव दुर्लभः।

There is no syllable that is not a mantra, no root that is not a medicine, no person without ability — what is rare is the connector who puts each in its right place. Kālidāsa the ‘fool’ only needed his connector; so does everyone you will ever call hopeless.

शब्दाः · Vocabulary

शब्दः	Meaning
महाकविः	great poet
दन्तकथा	legend
शाखा	branch
धूर्तः	cunning person
विदुषी	learned woman
उपासितवान्	worshipped
अनुग्रहः	grace
रञ्जयति	delights

अभ्यासः · Practice

यौवने कालिदासः कीदृशः आसीत् इति कथ्यते? What was young Kālidāsa like, according to the legend?

राजकुमारी किमर्थं क्रुद्धा अभवत्? Why was the princess furious?

कालिदासः कस्याः अनुग्रहेण कविः अभवत्? By whose grace did he become a poet?

अयोग्यः पुरुषो नास्ति ________ दुर्लभः॥ Complete the verse: rare is the…

योजयतु — कालिदासस्य काव्यानि। Match the works.

वाक्यव्यवहारः · Use it

इमां कथां चतुर्भिः एव वाक्यैः संक्षिप्य वदतु — आरम्भः, समस्या, परिवर्तनं, फलम् इति। ततः स्वजीवनस्य एकं ‘परिवर्तनवृत्तम्’ वदतु — “पूर्वम् अहं … न जानामि स्म, ततः …, इदानीं …” इति।

Compress the legend into exactly four sentences: opening, problem, turning point, result — the skeleton of all storytelling. Then tell one transformation story of your own: ‘Earlier I couldn't…, then…, and now…’.