Level 6 · Lesson 9

दिनाङ्कः समयः परिमाणं च
Dates, clock time, and measurements

वासराः, दिनाङ्काः, वादनम्, किलो-लिटर्-किलोमीटर्-परिमाणानि च।

Saying the day, the date, the time, and quantities — the full practical kit.

श्रवणम् · Listen

उत्सवस्य योजना
 माता —  पुत्रि, अद्य कः वासरः? 
Daughter, what day is it today?  
 अनन्या —  अद्य गुरुवासरः, जून्-मासस्य एकादशः दिनाङ्कः। 
Today is Thursday, the eleventh of June.  
 माता —  साधु। रविवासरे पितामहस्य जन्मदिनोत्सवः — चतुर्दशे दिनाङ्के। 
Good. Grandfather's birthday celebration is on Sunday — the fourteenth.  
 अनन्या —  कस्मिन् समये आरम्भः? 
At what time does it begin?  
 माता —  सायं सार्धपञ्चवादने। तत्पूर्वम् आपणं गत्वा वस्तूनि आनय। 
At half past five in the evening. Before that, go to the shop and fetch things.  
 अनन्या —  किं किम् आनयामि? 
What all shall I bring?  
 माता —  द्विकिलोपरिमिता शर्करा, त्रिलिटर्परिमितं दुग्धं च। 
Two kilos of sugar and three litres of milk.  
 अनन्या —  आपणः कियद्दूरे अस्ति? 
How far is the shop?  
 माता —  किलोमीटर्मात्रं दूरे — पादाभ्याम् एव गच्छ! 
Just a kilometre away — go on foot!  

विवरणम् · Explanation

वासराः सप्त — रवि-सोम-मङ्गल-बुध-गुरु-शुक्र-शनिवासराः। दिनाङ्कः पूरणसंख्यया — प्रथमः, एकादशः, चतुर्दशः दिनाङ्कः। समयः ‘वादनम्’ इति शब्देन — पञ्चवादने (५:००), सार्धपञ्चवादने (५:३०), सपादपञ्चवादने (५:१५), पादोनषड्वादने (५:४५)।

The seven days end in -वासरः: रविवासरः (Sunday) through शनिवासरः (Saturday). Dates use ordinals: एकादशः दिनाङ्कः ‘the 11th’. Clock time uses वादनम् in the locative: पञ्चवादने ‘at five o'clock’; prefix सार्ध- for half past, सपाद- for quarter past, and पादोन- (‘less a quarter’) for quarter to — so पादोनषड्वादने is 5:45.

परिमाणे ‘-परिमित’ इति प्रयोगः — द्विकिलोपरिमिता शर्करा, त्रिलिटर्परिमितं दुग्धम्। दूरे ‘दूरे’ इति — आपणः किलोमीटर्मात्रं दूरे अस्ति।

For quantities, modern Sanskrit attaches -परिमित (‘measuring…’) to the unit: द्विकिलोपरिमिता शर्करा ‘two kilos of sugar’ (agreeing with शर्करा, feminine). For distance: … दूरे अस्ति ‘is at a distance of…’, and -मात्रम् adds ‘just, only’.

सुभाषितम् · Verse of the day

कालः पचति भूतानि कालः संहरते प्रजाः। कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि दुरतिक्रमः॥

अर्थः — कालः सर्वाणि भूतानि पचति, प्रजाः संहरति; सर्वेषु सुप्तेषु अपि कालः जागर्ति — कालः खलु दुरतिक्रमः। (महाभारतम्)

Time ripens all beings, time gathers them in; when all are asleep, time stays awake — time indeed cannot be outrun (Mahābhārata). A sobering verse to anchor a lesson on clocks and calendars.

शब्दाः · Vocabulary

शब्दः	Meaning	टिप्पणी · Note
वासरः	day of the week
दिनाङ्कः	date
वादनम्	o'clock	पञ्चवादने = at 5:00
सार्ध / सपाद / पादोन	half past / quarter past / quarter to
परिमाणम्	measure, quantity
शर्करा	sugar
दुग्धम्	milk
दूरम्	distance	कियद्दूरे = how far?

अभ्यासः · Practice

“पादोनसप्तवादने” इति कः समयः? What time is pādona-sapta-vādane?

अद्य कः ________? — अद्य शुक्रवासरः। Ask the day of the week.

योजयतु — वासराः। Match day names.

वाक्यं रचयतु — “The celebration is at half past five.” Arrange the words.

कालः सुप्तेषु जागर्ति कालो हि ________॥ Complete the verse.

वाक्यव्यवहारः · Use it

श्वस्तनस्य दिनस्य पूर्णां योजनां संस्कृतेन वदतु — वासरः, दिनाङ्कः, त्रयः कार्यक्रमाः समयैः सह। यथा — “श्वः शुक्रवासरः, द्वादशः दिनाङ्कः। प्रातः सप्तवादने उत्तिष्ठामि, सार्धाष्टवादने विद्यालयं गच्छामि…”

Plan tomorrow aloud in Sanskrit: name the day, the date, and at least three activities with clock times — ‘I get up at seven, leave at half past eight…’. Do this each night for a week and time expressions will become automatic.