समासपरिचयः — नीलकमलम्, रामलक्ष्मणौ
Spotting compounds II: नीलकमलम्, रामलक्ष्मणौ

विशेषणसमासः द्वन्द्वसमासः च — नीलकमलम्, मातापितरौ।

Adjective-compounds (नीलकमलम्) and pair-compounds (मातापितरौ).

श्रवणम् · Listen

पाठशालायां संवादः
 छात्रा —  गुरो, “नीलकमलम्” इति अपि समासः वा? 
Guru, is ‘nīlakamalam’ also a compound?  
 गुरुः —  आम्। नीलकमलम् = नीलं कमलम्। अत्र विशेषणं विशेष्यं च मिलतः। 
Yes. Nīlakamalam = a blue lotus. Here an adjective and its noun join.  
 छात्रा —  “महाराजः” इत्यत्र “महा” किम्? 
And what is ‘mahā’ in mahārājaḥ?  
 गुरुः —  महाराजः = महान् राजा। महत्-शब्दः समासे “महा” भवति — महावृक्षः, महानगरम्। 
Mahārājaḥ = great king. The word mahat becomes mahā in compounds — great tree, great city.  
 छात्रा —  “रामलक्ष्मणौ वनम् अगच्छताम्” — अत्र द्वौ जनौ? 
‘Rāmalakṣmaṇau went to the forest’ — two people here?  
 गुरुः —  आम्! रामलक्ष्मणौ = रामः च लक्ष्मणः च। तथा मातापितरौ = माता च पिता च। अत्र “च” इति अर्थः समासे गूढः। 
Yes! Rāma AND Lakṣmaṇa. Likewise mātāpitarau = mother and father. The ‘and’ hides inside the compound.  

विवरणम् · Explanation

अद्य द्वौ नूतनौ प्रकारौ। प्रथमः — विशेषणं विशेष्येण सह मिलति: नीलकमलम् (नीलं कमलम्), कृष्णसर्पः (कृष्णः सर्पः), प्रियमित्रम् (प्रियं मित्रम्)। द्वितीयः — द्वे नाम्नी “च”-अर्थेन मिलतः: रामलक्ष्मणौ, मातापितरौ, सुखदुःखे।

Two new compound flavours. First, adjective + noun fused: नीलकमलम् (blue lotus), कृष्णसर्पः (black snake), प्रियमित्रम् (dear friend). Second, the pair-compound where ‘and’ disappears: रामलक्ष्मणौ, मातापितरौ, सुखदुःखे (joys and sorrows) — note these naturally come out dual.

परीक्षणोपायः — समासं विभज्य पृच्छतु: “कीदृशम्?” इति चेत् विशेषणसमासः (कीदृशं कमलम्? नीलम्)। “कः च कः च?” इति चेत् द्वन्द्वः (कौ? रामः च लक्ष्मणः च)। पूर्वपाठस्य “कस्य?”-प्रश्नः अपि स्मर्यताम्।

The spotting test: unpack and ask. If the question is ‘what kind?’ it's the adjective type (what kind of lotus? blue). If it's ‘who and who?’ it's the pair type. And from last lesson, ‘whose?’ marks the case type. Three questions — three compound families recognised.

शब्दाः · Vocabulary

शब्दः	Meaning	टिप्पणी · Note
नीलकमलम्	blue lotus	नीलं कमलम्
महाराजः	great king	महान् राजा
महानगरम्	big city
प्रियमित्रम्	dear friend
कृष्णसर्पः	black snake
रामलक्ष्मणौ	Rāma and Lakṣmaṇa
मातापितरौ	mother and father
सुखदुःखे	joy and sorrow

अभ्यासः · Practice

“नीलकमलम्” इत्यस्य विग्रहः कः? What is the expansion of नीलकमलम्?

“मातापितरौ” इत्यस्य विग्रहः कः? What is the expansion of मातापितरौ?

महान् राजा = ________। (one word) Great king = ? (compound)

समासं विग्रहेण योजयतु। Match compound and expansion.

कः समासः “च”-अर्थं वहति? Which compound here hides an ‘and’?

वाक्यव्यवहारः · Use it

स्वकुटुम्बं वर्णयतु समासैः — “मम मातापितरौ महानगरे वसतः। मम प्रियमित्रं विद्यालये मिलति।” पञ्च वाक्यानि वदतु; प्रत्येकं वाक्ये एकः समासः न्यूनातिन्यूनं भवतु।

Describe your family and friends using today's compounds: मम मातापितरौ महानगरे वसतः… Five sentences, each containing at least one compound — and name which of the three families it belongs to.