समासपरिचयः — राजपुरुषः
Spotting compounds I: राजपुरुषः, विद्यालयः

समासस्य परिचयः — राजपुरुषः, विद्यालयः, ग्रामगतः।

Recognise (not derive) the everyday compounds built on case relations.

श्रवणम् · Listen

पाठशालायां संवादः
 छात्रः —  गुरो, “राजपुरुषः” इति कः अर्थः? 
Guru, what does ‘rājapuruṣaḥ’ mean?  
 गुरुः —  राजपुरुषः = राज्ञः पुरुषः। द्वौ शब्दौ मिलित्वा एकः शब्दः भवति — एषः समासः इति उच्यते। 
Rājapuruṣaḥ = the king's man. Two words join into one — this is called a samāsa (compound).  
 छात्रः —  “विद्यालयः” अपि समासः वा? 
Is ‘vidyālayaḥ’ also a compound?  
 गुरुः —  आम्! विद्यालयः = विद्यायाः आलयः। तथा देवालयः = देवस्य आलयः, पुस्तकालयः = पुस्तकानाम् आलयः। 
Yes! School = abode of learning. Likewise temple = abode of God, library = abode of books.  
 छात्रः —  “ग्रामगतः रामः” इति किम्? 
And what is ‘grāmagataḥ Rāmaḥ’?  
 गुरुः —  ग्रामगतः = ग्रामं गतः। यः रामः ग्रामं गतवान् सः ग्रामगतः रामः! 
Grāmagataḥ = gone to the village. The Rāma who went to the village is grāmagataḥ Rāmaḥ!  

विवरणम् · Explanation

समासे द्वौ शब्दौ मिलतः, मध्ये विभक्तिः गूढा भवति — राजपुरुषः इत्यत्र षष्ठी (राज्ञः), ग्रामगतः इत्यत्र द्वितीया (ग्रामम्)। अस्मिन् स्तरे समासं विभज्य अर्थं ज्ञातुं शिक्षामहे — रचनां तु अग्रे पठिष्यामः।

In these compounds two words fuse and the case ending between them goes silent: राजपुरुषः hides a genitive (राज्ञः पुरुषः), ग्रामगतः hides an accusative (ग्रामं गतः). Your job at this level is only to RECOGNISE and unpack them — the formal rules come much later, in Arc B.

अभ्यासस्य उपायः — समासं दृष्ट्वा प्रश्नं पृच्छतु: “कस्य? किम्? कुत्र?” राजपुत्रः — कस्य पुत्रः? राज्ञः। गृहकार्यम् — कस्य कार्यम्? गृहस्य। एवं विग्रहः स्वयम् आगच्छति।

The unpacking trick: ask the hidden question. राजपुत्रः — whose son? The king's. गृहकार्यम् — work of what? Of the house. Ask कस्य/किम्/कुत्र and the expansion (विग्रहः) appears by itself.

शब्दाः · Vocabulary

शब्दः	Meaning	टिप्पणी · Note
समासः	compound word
राजपुरुषः	king's man	राज्ञः पुरुषः
विद्यालयः	school	विद्यायाः आलयः
देवालयः	temple	देवस्य आलयः
पुस्तकालयः	library	पुस्तकानाम् आलयः
ग्रामगतः	gone to the village	ग्रामं गतः
सूर्योदयः	sunrise	सूर्यस्य उदयः
गृहकार्यम्	housework / homework	गृहस्य कार्यम्

अभ्यासः · Practice

“राजपुरुषः” इत्यस्य विग्रहः कः? What is the expansion of राजपुरुषः?

समासं विग्रहेण योजयतु। Match each compound with its expansion.

“ग्रामगतः” इत्यत्र का विभक्तिः गूढा? Which case is hidden inside ग्रामगतः?

पुस्तकानाम् आलयः = ________। (one word) The abode of books = ? (compound)

“गृहकार्यम्” — कस्य कार्यम्? गृहकार्यम् is the work of what?

वाक्यव्यवहारः · Use it

अद्य भाषणे पञ्च समासान् योजयतु — “अहं सूर्योदयात् पूर्वम् उत्तिष्ठामि। ततः विद्यालयं गच्छामि…” इति। प्रत्येकं समासस्य विग्रहम् अपि एकवारं वदतु।

Work five of today's compounds into spoken sentences about your day (सूर्योदयः, विद्यालयः, गृहकार्यम्…), and after each sentence say the expansion once aloud — compound, then विग्रह.