यदा तदा, यत्र तत्र, यथा तथा
Relative clauses III: when…then, where…there, as…so

काल-स्थान-प्रकाराणां युगलानि — यदा-तदा, यत्र-तत्र, यथा-तथा।

The adverb pairs: यदा–तदा (time), यत्र–तत्र (place), यथा–तथा (manner).

श्रवणम् · Listen

वर्षाकाले संवादः
 पिता —  पुत्रि, यदा वर्षा भवति तदा मयूराः नृत्यन्ति। 
Daughter, when the rain comes, the peacocks dance.  
 पुत्री —  यत्र जलं भवति तत्र कमलानि अपि भवन्ति वा? 
Where there is water, are there lotuses too?  
 पिता —  आम्। यत्र जलं तत्र जीवनम्। 
Yes. Where there is water, there is life.  
 पुत्री —  यदा अहं पठामि तदा माता मोदते! 
When I study, mother is delighted!  
 पिता —  यथा राजा तथा प्रजाः — यथा माता तथा पुत्री! 
As the king, so the people — as the mother, so the daughter!  

विवरणम् · Explanation

कालस्य युगलं यदा-तदा (चतुर्थस्तरे दृष्टम्) — “यदा वर्षा भवति तदा मयूराः नृत्यन्ति”। स्थानस्य युगलं यत्र-तत्र — “यत्र जलं तत्र कमलानि”। प्रकारस्य युगलं यथा-तथा — “यथा राजा तथा प्रजाः”।

Three adverb pairs on the same य/त pattern: यदा…तदा for time (you met this as a connector in Level 4), यत्र…तत्र for place, यथा…तथा for manner. The य-half sets the frame, the त-half states the result.

लघुवाक्येषु क्रियापदम् अपि लुप्यते — “यत्र धर्मः तत्र जयः”। एतादृशानि वाक्यानि सुभाषितेषु बहूनि सन्ति। एतैः युगलैः सह पूर्वपाठयोः यः-सः यत्-तत् च मिलित्वा सम्पूर्णा युगल-सामग्री भवति।

In proverbs the verb often drops out entirely: यत्र धर्मः तत्र जयः — where dharma, there victory. Together with यः–सः and यत्–तत्, you now hold the complete correlative toolkit of spoken Sanskrit.

शब्दाः · Vocabulary

शब्दः	Meaning
यदा … तदा	when … then
यत्र … तत्र	where … there
यथा … तथा	as … so
मयूरः	peacock
कमलम्	lotus
प्रजा	subjects, people
जयः	victory
जीवनम्	life

अभ्यासः · Practice

________ वर्षा भवति तदा मयूराः नृत्यन्ति। When it rains, the peacocks dance.

“यत्र धर्मः ________ जयः।” Complete the proverb.

“As the teacher, so the student” — किं साधु? Pick the right pair.

वाक्यं रचयतु — “Where there is water, there are lotuses.” Arrange the words.

युगलानि योजयतु। Match the pairs.

वाक्यव्यवहारः · Use it

षड् वाक्यानि वदतु — द्वे यदा-तदा-युक्ते (भवतः दिनचर्यायाः), द्वे यत्र-तत्र-युक्ते (भवतः ग्रामस्य), द्वे यथा-तथा-युक्ते। अन्ते एकं स्वकीयं “सुभाषितं” रचयतु — “यत्र … तत्र …” इति क्रियापदं विना!

Six sentences: two with यदा…तदा about your day, two with यत्र…तत्र about your town, two with यथा…तथा. Finish by coining your own verb-less proverb on the यत्र … तत्र … frame!