यः पठति सः जानाति
Relative clauses I: यः–सः, या–सा

यः-सः या-सा इति युगलेन वाक्ययोजना।

Link two ideas with यः…सः (he who…) and या…सा (she who…).

श्रवणम् · Listen

गुरुकुले संवादः
 गुरुः —  यः छात्रः प्रतिदिनं पठति सः परीक्षायां सफलः भवति। 
The student who studies every day succeeds in the exam.  
 छात्रः —  गुरो, या बालिका तत्र गायति सा का? 
Guru, who is that girl who is singing there?  
 गुरुः —  या मधुरं गायति सा मम पुत्री सीता। 
She who sings sweetly is my daughter Sītā.  
 छात्रः —  यं बालकं भवान् ह्यः अप्रशंसत् सः कुत्र? 
Where is the boy whom you praised yesterday?  
 गुरुः —  सः ग्रामं गतवान्। यः परिश्रमं करोति सः एव फलं लभते! 
He has gone to the village. Only the one who works hard obtains the fruit!  

विवरणम् · Explanation

संस्कृते द्वयोः वाक्ययोः योजनार्थं यत्-तत्-युगलं भवति। य-भागः प्रथमं वदति कः इति, त-भागः तस्य विषये वदति — “यः पठति सः जानाति”। स्त्रियाः कृते — “या गायति सा सीता”।

Sanskrit links clauses with matched pairs: the य-clause points (‘who…’), the त-clause answers (‘…he/that one’). यः पठति सः जानाति = he who reads, knows. Feminine: या गायति सा सीता. Always deliver both halves — य opens, त closes.

यः-शब्दः स्ववाक्ये स्वकार्यानुसारं विभक्तिं गृह्णाति — “यं त्वं पश्यसि सः मम भ्राता” — अत्र यम् द्वितीयायाम् (पश्यसि इत्यस्य कर्म), सः प्रथमायाम्। लिङ्गं वचनं च समानम्, विभक्तिः तु स्ववाक्यानुसारम्।

The relative pronoun takes the case its OWN clause needs: यं त्वं पश्यसि सः मम भ्राता — यम् is accusative (object of पश्यसि) while सः is nominative. Gender and number match the person; case follows each clause's job.

शब्दाः · Vocabulary

शब्दः	Meaning
यः … सः	he who … that one (m.)
या … सा	she who … that one (f.)
यम्	whom (m. acc.)
परिश्रमः	hard work
सफलः	successful
परीक्षा	exam
प्रशंसति	praises

अभ्यासः · Practice

________ पठति सः जानाति। (who, m.) He who reads, knows.

“She who sings is Sītā” — किं साधु? Pick the correct sentence.

“यं त्वं पश्यसि ________ मम मित्रम्।” — किं पदम्? Complete: the one whom you see is my friend.

वाक्यं रचयतु — “He who works hard obtains the fruit.” Arrange the words.

युगलानि योजयतु। Match the pairs.

वाक्यव्यवहारः · Use it

चत्वारि यः-सः वाक्यानि स्वजीवनात् वदतु — “यः मम गृहस्य समीपे वसति सः मम मित्रम्। या प्रातः गायति सा मम माता।” द्वे पुंलिङ्गे, द्वे स्त्रीलिङ्गे।

Make four relative sentences about your own life — two with यः…सः, two with या…सा: यः मम गृहस्य समीपे वसति सः मम मित्रम्… Speak them, don't just write.