पाठक्रमः → Level 15 · वैदिकी लौकिकी च → पाठः 1
Level 15 · Lesson 1 वैदिकी लौकिकी च
Vedic and Classical Sanskrit
छन्दसीति विधयः, स्वरत्रयम्, वेदे विद्यमानानि लौकिके लुप्तानि रूपाणि, संहितापाठः पदपाठश्च।
What छन्दसि meant all along, the three pitch accents, the forms Classical Sanskrit dropped, and the padapāṭha that undoes every sandhi for you.
स्मरणम् · You already know this
चतुर्दश स्तराः समाप्ताः। लघुसिद्धान्तकौमुदी पठिता — सन्धिः, सुबन्तम्, तिङन्तम्, कृदन्तम्, कारकम्, समासश्च। अधुना रघुवंशं पश्यतु — प्रतिपदम् अर्थः स्फुरति, क्वापि न स्खलति। ततः ऋग्वेदस्य प्रथमं मण्डलं पश्यतु — सैव लिपिः, तान्येव अक्षराणि, किन्तु प्रथमपृष्ठे एव गतिः स्तब्धा। अक्षराणाम् अधः उपरि च रेखाः दृश्यन्ते। “देवेभिः” इति तृतीयाबहुवचनम्, यत्र “देवैः” इति प्रत्याशितम्। “एतवै” इति रूपम्, यत्र “एतुम्” इति। न एतत् भवतः वैगुण्यम्, न च व्याकरणस्य न्यूनता। एषा वैदिकी भाषा — पाणिनिना अपि वर्णिता, परं भवता अद्यावधि न दृष्टा।
Fourteen levels are behind you. You have finished the Laghu Siddhānta Kaumudī and you can construe any classical sentence handed to you — open Kālidāsa and the meaning arrives word by word. Now open the first maṇḍala of the Ṛgveda and you stall on page one. Same script, same letters, but there are strokes above and below the syllables; an instrumental plural देवेभिः where you expect देवैः; an infinitive एतवै where you expect एतुम्. Nothing has gone wrong with your grammar. This is वैदिकी भाषा, the older layer of the language — and Pāṇini describes it too. You have simply never been shown where he does it.
सूत्राणि · The sūtras
सप्तमस्तरात् आरभ्य भवान् अष्टाध्याय्याः सूत्राणि पठति — तानि एव तु यानि लौकिकभाषायां प्रवर्तन्ते। अष्टाध्याय्यां शतप्रायाणि सूत्राणि सन्ति येषु “छन्दसि” इति पदं साक्षात् पठ्यते — यथा “बहुलं छन्दसि” इति; अनुवृत्त्या च अन्येषु अपि तत् अनुवर्तते। तेषाम् एकम् अपि अस्मिन् पथि अद्यावधि न दर्शितम्, यतः तदा भवान् लौकिकीं भाषां शिक्षमाणः आसीत्। तत्र दोषः न आसीत्; किन्तु ते विधयः निरर्थकाः न। बृहत्सिद्धान्तकौमुद्यां वैदिकीप्रक्रिया स्वरप्रक्रिया इति द्वे प्रकरणे अन्ते स्तः; लघुसिद्धान्तकौमुदी तयोः पूर्वम् एव विरमति। अतः एव भवता ते न पठिते।
Since Level 7 you have been reading sūtras out of the Aṣṭādhyāyī — but only the ones that govern the classical language. Close to a hundred sūtras say छन्दसि outright (बहुलं छन्दसि and its like), and anuvṛtti carries the word into many more; this course has not shown you a single one of them, because they did not apply to what you were learning. That was correct. But those rules are not noise. Every छन्दसि is a door, and you have walked past all of them. The full Siddhānta Kaumudī ends with two further sections, वैदिकीप्रक्रिया and स्वरप्रक्रिया; the Laghu Siddhānta Kaumudī you just finished stops before both. That is precisely why you have never read them.
वैदिकपाठे स्वरः अर्थभेदकः, अतः सः चिह्नैः रक्षितः। ऋग्वेदस्य प्रसिद्धे मुद्रणसम्प्रदाये उदात्तः अनङ्कितः तिष्ठति, अनुदात्तस्य अधः तिर्यग्रेखा, स्वरितस्य उपरि ऊर्ध्वरेखा। लौकिकग्रन्थेषु — काव्ये शास्त्रे पुराणे च — तानि चिह्नानि न लिख्यन्ते। “मन्त्रो हीनः स्वरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह” इति महाभाष्ये पस्पशाह्निके उक्तम्; “इन्द्रशत्रुः” इति च तत्र प्रसिद्धं निदर्शनम्।
In Vedic the pitch distinguishes meaning, so the tradition preserved it in writing. In the usual Ṛgveda convention the udātta is left unmarked, the anudātta carries a horizontal stroke below the syllable, and the svarita a vertical stroke above. Classical texts — kāvya, śāstra, purāṇa — are simply not printed with these marks. The Mahābhāṣya's Paspaśāhnika warns that a mantra wrong in accent or in sound does not say what it means, and cites इन्द्रशत्रुः, where the accent alone decides which compound you have said.
“अतो भिस ऐस्” (७.१.९) इति अकारान्तात् भिसः ऐस्-आदेशः — देवैः। वेदे तु सः विकल्पितः, अतः “बहुवचने झल्येत्” इति एत्वेन देवेभिः — यथा देवेभ्यः देवेषु, तथैव देवेभिः। रूपं नूतनं न, नियमः एव अन्यः। लेट्-लकारेण “भवाति”, “करत्” इति रूपाणि, यत्र लौकिकभाषा “भवेत्” “भवतु” वा वदेत्। तुमर्थे च “एतवै”, “कर्तोः”, “पिबध्यै” — एषाम् अर्थः क्रमेण एतुम्, कर्तुम्, पातुम् इति।
अतो भिस ऐस् (7.1.9) turns भिस् into ऐस् after a short a — देवैः. In the Veda that substitution is optional, so बहुवचने झल्येत् gives its e and you get देवेभिः — formed exactly like देवेभ्यः and देवेषु, which you already derive without thinking. The form is not strange; only the rule that outranked it is missing. Likewise लेट् gives भवाति and करत् where classical would say भवेत् or भवतु, and the Vedic infinitives एतवै, कर्तोः, पिबध्यै mean simply एतुम्, कर्तुम्, पातुम्.
इदम् एव अस्मिन् पाठे सर्वाधिकम् उपयुक्तम्। नवमे स्तरे भवान् सन्धिं सूत्रशः शिक्षितवान्; पदपाठः तस्य सिद्धम् उत्तरपत्रम्। कः सन्धिः कुत्र प्रवृत्तः, पदच्छेदः क्व — इति स्वयं न ऊहनीयम्; परम्परा एव दर्शयति। अतः वैदिकपाठं पठन् पदपाठं सर्वदा पार्श्वे स्थापयतु।
This is the most useful thing in the chapter. In Level 9 you derived sandhi rule by rule; the pada-pāṭha is a finished answer key for every one of those rules, prepared some twenty-five centuries ago. You never have to guess where a word boundary falls or which rule welded two words together, because the tradition has already pulled them apart. Read Vedic with the pada-pāṭha open beside the text, always.
प्रक्रिया · Step by step
- तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् — संहितापाठः — सर्वे सन्धयः प्रवृत्ताः
- तत् । सवितुः । वरेण्यम् । भर्गः । देवस्य । धीमहि । धियः । यः । नः । प्रचोदयात् — पदपाठः — ते एव सन्धयः विच्छिन्नाः
- सवितुः + वरेण्यम् → सवितुर्वरेण्यम् — हशि परे रेफः तिष्ठति — खरवसानयोः अभावात् विसर्गः न
- वरेण्यम् + भर्गः → वरेण्यं भर्गः — मोऽनुस्वारः — पदान्तमकारस्य हलि अनुस्वारः (8.3.23)
- भर्गः + देवस्य → भर्गो देवस्य — हशि च — दकारे (हशि) परे रोः उत्वम्, ततः आद्गुणः — अ + उ = ओ (6.1.114)
- धियः + यः → धियो यः — स एव विधिः पुनः — यकारः अपि हश् — नवमस्तरस्य पाठः, ऋग्वेदे प्रयुक्तः
- १. अक्षराणाम् अधः उपरि वा रेखाः सन्ति वा? — सन्ति चेत् स्वराङ्कितः पाठः — वैदिकः निश्चयेन
- २. पार्श्वे पदशः विच्छिन्नः पाठः मुद्रितः वा? — पदपाठः वेदस्य एव भवति — काव्यस्य न
- ३. तृतीयाबहुवचनं पश्यतु — देवेभिः अश्वेभिः इति चेत् वैदिकम्; देवैः इति चेत् लौकिकम्
- ४. तिङन्तं पश्यतु — भवाति करत् इति लेड्रूपाणि चेत् वैदिकम्
- ५. तुमर्थं पश्यतु — एतवै कर्तोः पिबध्यै इति चेत् वैदिकम्; एतुम् इति चेत् लौकिकम्
- निर्णयः — एकम् अपि चिह्नं प्रायः निश्चायकम्; द्वे त्रीणि वा मिलितानि चेत् संशयः न अवशिष्यते
अभ्यासः · Practice
वाक्यव्यवहारः · Use it
अन्तिमं कार्यम्। सस्वरम् ऋग्वेदसंहितायाः संस्करणं गृह्णातु — यत्र पार्श्वे पदपाठः अपि मुद्रितः। प्रथमस्य मण्डलस्य प्रथमं सूक्तम् — “अग्निमीळे पुरोहितम्” इति — आदातु। प्रथमं संहितापाठं सस्वरं पठतु। ततः पदपाठं पश्यतु। ततः प्रत्येकं पदात् स्वयं सन्धिं पुनः योजयतु — नवमे स्तरे यथा शिक्षितम् — पदपाठश्च भवतः परीक्षकः भवतु। अन्ते अधोरेखाः ऊर्ध्वरेखाश्च गणयतु, तासां च गतिं शृणोतु। एकम् एव सूक्तम् एवं पठितं चेत् द्वारम् उद्घाटितम्; शेषम् अभ्यासमात्रम्।
One last task. Get a Ṛgveda edition printed with the accent marks and with the pada-pāṭha beside the saṃhitā text, and take the very first hymn, अग्निमीळे पुरोहितम्. Read the saṃhitā line aloud with its pitches. Then read the pada line. Then rebuild every sandhi yourself from the separated words, exactly as you did in Level 9, and let the pada-pāṭha mark your work. Finally go back and count the strokes above and below the syllables, and listen to what they do. One hymn read this way and the door is open; the rest is practice. Fourteen levels taught you to construe any sentence in the classical language. This one told you what the other half of the library looks like — and that Pāṇini had been describing it all along, in the lines you were skipping.