पाठक्रमःLevel 10 · सुबन्त-प्रकरणानि → पाठः 5

Level 10 · Lesson 5

सर्वनामानि — सर्व-शब्दः
Pronouns: the word सर्व

सर्वनामसंज्ञा; सर्वे सर्वस्मै सर्वस्मात् सर्वस्मिन् सर्वेषाम् इति विशेषरूपाणि।

The sarvanāma class and its special endings: sarve, sarvasmai, sarvasmāt, sarvasmin, sarveṣām.

स्मरणम् · You already know this

द्वितीयस्तरात् भवान् “सर्वे छात्राः” “कस्मै” “तस्मिन् ग्रामे” इति प्रयुङ्क्ते। रामशब्दात् “रामाः” परं सर्वशब्दात् “सर्वे” — किमर्थम् अयं भेदः? यतः सर्वः सर्वनाम।

You say सर्वे छात्राः and तस्मिन् ग्रामे without blinking. But notice: राम gives रामाः while सर्व gives सर्वे. That difference is the signature of the sarvanāma class.

सूत्राणि · The sūtras

सर्वादीनि सर्वनामानि
लसक 1 · अष्टा॰ 1.1.27
सर्व-विश्व-उभ-उभय-अन्य-इतर-त्यद्-तद्-यद्-एतद्-इदम्-किम्-युष्मद्-अस्मद्-इत्यादीनि सर्वनामसंज्ञानि।
The words of the सर्व-list — सर्व, विश्व, अन्य, तद्, यद्, एतद्, इदम्, किम्, युष्मद्, अस्मद् and others — are called sarvanāma.
जसः शी
लसक 2 · अष्टा॰ 7.1.17
अदन्तात् सर्वनाम्नः परस्य जसः शी आदेशः।
After an a-ending sarvanāma, the ending jas is replaced by śī.

सर्व + जस् → सर्व + ई (शकारः इत्) → आद्गुणः → सर्वे। अनेन एव “ते” “के” “सर्वे” इति रूपाणि।

सर्व + jas → the ending becomes ī (the ś is an it-marker) → guṇa-sandhi merges a + ī into e: सर्वे. The same rule lies behind ते, के, अन्ये, एते.

सर्वनाम्नः स्मै
लसक 3 · अष्टा॰ 7.1.14
अदन्तात् सर्वनाम्नः परस्य ङेः स्मै आदेशः।
After an a-ending sarvanāma, ṅe is replaced by स्मै.
ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ
लसक 4 · अष्टा॰ 7.1.15
अदन्तात् सर्वनाम्नः ङसि-ङ्योः क्रमेण स्मात्-स्मिनौ आदेशौ।
After an a-ending sarvanāma, ṅasi and ṅi are replaced by स्मात् and स्मिन्.
आमि सर्वनाम्नः सुट्
लसक 5 · अष्टा॰ 7.1.52
अवर्णान्तात् सर्वनाम्नः परस्य आमः सुट् आगमः।
After an a/ā-ending sarvanāma, the ending ām receives the augment suṭ.

प्रक्रिया · Derivations

सर्व + जस् → सर्वे
  1. सर्व + जस् — प्रथमाबहुवचनम् (4.1.2)
  2. सर्व + ई — जसः शी — शकारः इत् (7.1.17)
  3. सर्वे — आद्गुणः (6.1.87)
सर्व + आम् → सर्वेषाम्
  1. सर्व + आम् — षष्ठीबहुवचनम् (4.1.2)
  2. सर्व + साम् — आमि सर्वनाम्नः सुट् (7.1.52)
  3. सर्वे + साम् — बहुवचने झल्येत् — एत्वम् (7.3.103)
  4. सर्वेषाम् — आदेशप्रत्यययोः — षत्वम् (8.3.59)

अभ्यासः · Practice

सर्वशब्दस्य रूपं विभक्त्या योजयतु। Match each form of सर्व with its case.
“ते गच्छन्ति” — “ते” इत्यत्र किं सूत्रं प्रवृत्तम्? Which sūtra produced the plural ते?
सर्व + ङि → ________। What is the locative singular of सर्व?
सर्वेषाम् इत्यत्र सकारस्य षत्वं कुतः? Why does the स् of suṭ become ष् in सर्वेषाम्?
रामशब्दे “रामस्मै” इति किमर्थं न भवति? Why is there no form रामस्मै?