पाठक्रमःLevel 9 · सन्धि-प्रकरणानि → पाठः 6

Level 9 · Lesson 6

एङः पदान्तादति — पूर्वरूपसन्धिः
Pūrvarūpa — when e/o swallow a following short a

पदान्तात् एङः परस्य अतः पूर्वरूपम् — अवग्रहचिह्नेन लेखनम्; गोशब्दे विकल्पः।

After word-final e/o, a following short a merges into the preceding vowel — written with avagraha (ऽ). Plus the special options for गो.

स्मरणम् · You already know this

“तेऽपि गच्छन्ति”, “वनेऽस्मिन्”, “सोऽपि” — एतेषु अवग्रहचिह्नं (ऽ) भवता बहुधा दृष्टम्। ते + अपि = तेऽपि — अकारः पूर्वस्य एकारस्य रूपं प्राप्तवान्। एषः पूर्वरूपसन्धिः।

You have met the avagraha sign ऽ many times: तेऽपि, वनेऽस्मिन्, सोऽपि. In ते + अपि the short अ does not change the ए — instead it dissolves into it. The ऽ simply marks where that अ used to stand.

सूत्राणि · The sūtras

एङः पदान्तादति
लसक 1 · अष्टा॰ 6.1.109
पदान्तात् एङः (ए-ओ) परे ह्रस्वे अति पूर्वरूपम् एकादेशः स्यात्।
After word-final e or o, when short a follows, the single substitute for both is the prior vowel itself (pūrvarūpa).

पदच्छेदः — एङः + पदान्तात् + अति। अयम् अपि वृद्धिरेच्यादीनाम् अपवादः — पदान्ते एव। ह्रस्वः अकारः एव गृह्यते — “हरे + अव = हरेऽव”, किन्तु “हरे + आगच्छ” इत्यत्र न (तत्र अयादिः: हरयागच्छ)।

Padaccheda: एङः + पदान्तात् + अति. It applies only at a word boundary and only to short अ (अति with its त् marker). हरे + अव = हरेऽव. With long आ the rule gives way — हरे + आगच्छ → हरयागच्छ by ayādi.

सर्वत्र विभाषा गोः
लसक 2 · अष्टा॰ 6.1.122
गोशब्दात् परे ह्रस्वे अति पूर्वरूपं वा स्यात्, लोके वेदे च।
After गो, before short a, pūrvarūpa is optional — everywhere, in common and Vedic speech.
अवङ् स्फोटायनस्य
लसक 3 · अष्टा॰ 6.1.123
गोः अचि परे अवङादेशः वा — स्फोटायनस्य मतेन।
In Sphoṭāyana's view, गो may become गव् before any vowel.

गो + अग्रम् → गोऽग्रम् (पूर्वरूपम्) अथवा गवाग्रम् (अवङ्) अथवा गोअग्रम् (सन्ध्यभावः)। आचार्यग्रहणं विकल्पार्थम् — पाणिनिः पूर्वाचार्यान् सादरं स्मरति।

So गो + अग्रम् has three faces: गोऽग्रम्, गवाग्रम्, or plain गोअग्रम्. Citing the teacher Sphoṭāyana is Pāṇini's polite way of marking an option.

प्रक्रिया · Derivations

हरे + अव → हरेऽव
  1. हरे + अव — सम्बोधनम् + अव-धातुरूपम् — संहितायाम् (6.1.72)
  2. हरे + ऽ + व — एङः पदान्तादति — अतः पूर्वरूपम् (6.1.109)
  3. हरेऽव — अवग्रहलेखनम्
विष्णो + अव → विष्णोऽव
  1. विष्णो + अव — ओकारान्तं पदम् + अकारादि पदम् (6.1.72)
  2. विष्णोऽव — एङः पदान्तादति — पूर्वरूपम् (6.1.109)
गो + अग्रम् → गवाग्रम् (पक्षे)
  1. गो + अग्रम् — संहितायाम् (6.1.72)
  2. गव् + अ + अग्रम् — अवङ् स्फोटायनस्य — अवङादेशः (6.1.123)
  3. गवाग्रम् — अकः सवर्णे दीर्घः — अ + अ → आ (6.1.101)

अभ्यासः · Practice

ते + अपि = ________। Join: te + api.
प्रभो + अनुगृहाण = ________। Join: prabho + anugṛhāṇa.
हरे + आगच्छ = किम्? What is hare + āgaccha?
गो + अग्रम् इत्यस्य कति साधुरूपाणि? How many valid results does गो + अग्रम् have?
योजयतु। Match pair and result.