पाठक्रमःLevel 8 · संज्ञा-परिभाषा-प्रकरणम् → पाठः 7

Level 8 · Lesson 7

परिभाषे — सप्तमी पञ्चमी च
Core paribhāṣās I: locative and ablative in sūtras

तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य, तस्मादित्युत्तरस्य — सूत्रस्थयोः सप्तमीपञ्चम्योः अर्थनियमौ।

Two interpretation rules: a locative in a sūtra targets what precedes; an ablative targets what follows.

स्मरणम् · You already know this

संज्ञासूत्राणि नामानि ददति; परिभाषासूत्राणि तु सर्वशास्त्रस्य पठनविधिं शिक्षयन्ति — यथा क्रीडायाः नियमपुस्तकम्। ‘अचि’ इति सप्तमी दृष्टा चेत् — कस्य कार्यम्? पूर्वस्य। ‘आत्’ इति पञ्चमी चेत्? परस्य। एतौ द्वौ नियमौ विना एकम् अपि विधिसूत्रं स्पष्टं न स्यात्।

Saṃjñā sūtras hand out names; paribhāṣās are the rule-book for reading every other sūtra. When a sūtra says अचि (locative — 'when a vowel follows'), who changes? The thing before. When it says आत् (ablative — 'after a/ā'), who changes? The thing after. Without these two conventions no vidhi sūtra is readable.

सूत्रे · The sūtras

तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य
लसक 21 · अष्टा॰ 1.1.66
सप्तम्या निर्दिष्टे सति तस्मात् अव्यवहितस्य पूर्वस्य कार्यं भवति।
When a condition is stated in the locative, the operation falls on what immediately precedes it.

पदच्छेदः — तस्मिन् + इति + निर्दिष्टे + पूर्वस्य। यथा ‘इको यणचि’ (6.1.77) — ‘अचि’ इति सप्तमी। अतः अचि परे यः पूर्वः इक्, तस्य एव यण् भवति — सुधी + उपास्यः → सुध्युपास्यः। ‘अव्यवहितस्य’ — मध्ये किमपि न स्यात्।

Padaccheda: तस्मिन् + इति + निर्दिष्टे + पूर्वस्य. Take इको यणचि (6.1.77): अचि is locative, so the ik immediately before that vowel is what turns into yaṇ — सुधी + उपास्यः → सुध्युपास्यः. 'Immediately': nothing may intervene.

तस्मादित्युत्तरस्य
लसक 22 · अष्टा॰ 1.1.67
पञ्चम्या निर्दिष्टे सति तस्मात् अव्यवहितस्य परस्य कार्यं भवति।
When a condition is stated in the ablative, the operation falls on what immediately follows it.

पदच्छेदः — तस्मात् + इति + उत्तरस्य। यथा ‘आद्गुणः’ (6.1.87) — ‘आत्’ इति पञ्चमी। अतः अवर्णात् परस्य अचः कार्यम् — पूर्वपरयोः स्थाने गुणः एकादेशः — देव + इन्द्रः → देवेन्द्रः। पञ्चमी ‘अस्मात् परस्य’ इति दिशं दर्शयति।

Padaccheda: तस्मात् + इति + उत्तरस्य. Take आद्गुणः (6.1.87): आत् is ablative, 'after a/ā'. So the operation lands on the vowel that follows — here a single guṇa replaces the pair: देव + इन्द्रः → देवेन्द्रः. The ablative is an arrow pointing rightward.

प्रक्रिया · Derivations

सुधी + उपास्यः → सुध्युपास्यः
  1. सुधी + उपास्यः — इको यणचि — अचि परे इकः यण् (6.1.77)
  2. सुध् ई + उ… — तस्मिन्निति निर्दिष्टे पूर्वस्य — उकारात् पूर्वस्य ईकारस्य (1.1.66)
  3. सुध्य् + उपास्यः — ईकारस्य स्थाने तालव्यः य्
  4. सुध्युपास्यः — वर्णमेलनम्
देव + इन्द्रः → देवेन्द्रः
  1. देव + इन्द्रः — आद्गुणः — आत् इति पञ्चमी (6.1.87)
  2. देव् अ+इ न्द्रः — तस्मादित्युत्तरस्य — अवर्णात् परस्य अचः (सह पूर्वेण एकादेशः) (1.1.67)
  3. देवेन्द्रः — अ + इ इत्यनयोः स्थाने गुणः ए

अभ्यासः · Practice

सूत्रे सप्तमी दृष्टा चेत् कस्य कार्यम्? A locative in a sūtra means the operation applies to what?
‘इको यणचि’ इत्यत्र ‘अचि’ इति का विभक्तिः? In इको यणचि, what case is अचि?
विभक्तिं कार्यदिशा योजयतु। Match the case to the direction of the operation.
‘आद्गुणः’ इत्यत्र ‘आत्’ इति ________ विभक्तिः — अतः परस्य कार्यम्। In आद्गुणः, what case is आत्?
‘सुध्युपास्यः’ इत्यत्र कः वर्णः परिवृत्तः? In सुध्युपास्यः, which sound changed?