इत्संज्ञायाः शेषसूत्राणि
The full it-saṃjñā cluster

भवान् वदति ‘गच्छति’, ‘रमा’, ‘गतः’ — एतेषु शप्-टाप्-क्त-प्रत्ययाः गूढाः। ते उपदेशे श्-ट्-क्-आदिभिः चिह्नैः युक्ताः, ते च वर्णाः इतः। अद्य इत्संज्ञायाः सर्वाणि शेषसूत्राणि पठित्वा धातुपाठं शुद्धं पठितुं शक्नुमः।

Inside गच्छति, रमा, and गतः hide the suffixes शप्, टाप्, and क्त. Their extra letters श्, ट्, क् are tags — its. Today we complete the it system, and you will be able to read the dhātupāṭha entries (डुकृञ्, णीञ्, डुपचष्) without flinching.

पदच्छेदः — आदिः + ञि-टु-डवः। धातुपाठे — डुकृञ् करणे → कृ; डुपचष् पाके → पच्; टुनदिँ समृद्धौ → नद्; ञिमिदाँ स्नेहने → मिद्। एते चिह्नाः अग्रे विशेषकार्याणि सूचयन्ति।

Padaccheda: आदिः + ञि-टु-डवः. From the dhātupāṭha: डुकृञ् yields कृ, डुपचष् yields पच्, टुनदिँ yields नद्, ञिमिदाँ yields मिद्. Each tag will later trigger special operations on that root.

अतः स्त्रीप्रत्ययः टाप् → ट्-प्-लोपे आ एव अवशिष्यते — रमा, बालिका! ङीप् → ई — नदी, पठन्ती! षित्-ञित्-आदयः चिह्नाः अग्रिमेषु स्तरेषु स्वकार्यं दर्शयिष्यन्ति।

So the feminine suffix टाप् loses ट् (by चुटू) and प् (by हलन्त्यम्), leaving just आ — the आ of रमा and बालिका! And ङीप् reduces to ई — the ई of नदी and पठन्ती. These tags will reveal their jobs in later levels.

शप् → अ (गच्छति इत्यत्र मध्यवर्ती अकारः); क्त → त (गतः); क्त्वा → त्वा (गत्वा)। तद्धिते तु न — यथा ‘कन्’-प्रत्यये ककारः श्रूयते एव।

So शप् reduces to अ (the middle अ of गच्छति), क्त to त (गतः), क्त्वा to त्वा (गत्वा). But in taddhita suffixes this rule stays away — the क of कन् is really pronounced.

विभक्तिः = सुप्-तिङ्-प्रत्ययाः। अतः अम् (रामम्), भिस् (रामैः इत्यस्य स्थानी), जस्, तस्-आदीनाम् अन्त्याः न लुप्यन्ते — हलन्त्यम् इत्यस्य अयम् अपवादः।

Vibhakti covers the sup and tiṅ endings. So the finals of अम्, भिस्, जस्, तस् survive — this sūtra is the exception that shields them from हलन्त्यम्.