Level 6 · Lesson 4

लोकोक्तयः
Proverbs of the people

पञ्च प्रसिद्धाः लोकोक्तयः — अर्थः प्रयोगश्च।

Five classic Sanskrit proverbs: what they mean and when to drop them.

श्रवणम् · Listen

पितामही नप्ता च
 पितामही —  वत्स, त्रिहोरां क्रीडितवान्। अति सर्वत्र वर्जयेत् इति लोकोक्तिं जानासि वा? 
Child, you've played for three hours. Do you know the proverb ‘avoid excess in everything’?  
 मोहनः —  जानामि अज्जि। किन्तु अद्य स्पर्धा आसीत्! 
I know it, grandma. But today there was a match!  
 पितामही —  भवतु। श्वः परीक्षा अस्ति, अद्य च क्रीडा — विनाशकाले विपरीतबुद्धिः! 
Fine. Exam tomorrow, games today — ‘when ruin nears, judgment turns perverse’!  
 मोहनः —  अज्जि, भवती तु लोकोक्तिभिः एव वदति! 
Grandma, you speak in nothing but proverbs!  
 पितामही —  आम्। लोकोक्तौ शतवाक्यानां सारः अस्ति। इदानीं पठनं करिष्यसि वा? 
Yes. A proverb holds the essence of a hundred sentences. Now, will you study?  
 मोहनः —  … 
…  
 पितामही —  मौनं सम्मतिलक्षणम्! गच्छ, पठ। 
Silence means consent! Go and study.  

विवरणम् · Explanation

लोकोक्तिः इति लोकस्य उक्तिः — जनानां मुखे प्रचलितं सूक्तम्। पञ्च प्रसिद्धाः — १. अति सर्वत्र वर्जयेत्। २. विनाशकाले विपरीतबुद्धिः। ३. यथा राजा तथा प्रजा। ४. मौनं सम्मतिलक्षणम्। ५. वीरभोग्या वसुन्धरा।

A लोकोक्तिः is a ‘saying of the people’ — short, sharp, and ready-made for conversation. Today's five: (1) avoid excess everywhere; (2) when ruin approaches, the mind turns contrary — said when someone makes a disastrous choice; (3) as the king, so the people — leaders set the tone; (4) silence is the mark of consent; (5) the earth belongs to the brave — fortune favours the bold.

लोकोक्तेः प्रयोगः सरलः — योग्ये क्षणे केवलं तां वदतु, विवरणं मास्तु। “अति सर्वत्र वर्जयेत्” इति उक्ते सर्वं स्पष्टम्!

The art of using a proverb is timing: drop it at the right moment and add nothing. Said well, अति सर्वत्र वर्जयेत् needs no commentary.

शब्दाः · Vocabulary

शब्दः	Meaning	टिप्पणी · Note
लोकोक्तिः	proverb	लोक + उक्ति — folk saying
अति	excess, too much
वर्जयेत्	one should avoid	विधिलिङ् of वर्जयति
विनाशकाले	at the time of ruin
विपरीत	contrary, perverse
मौनम्	silence
सम्मतिलक्षणम्	the sign of consent
वसुन्धरा	the earth

अभ्यासः · Practice

मित्रं प्रतिदिनं पञ्चहोरां चलच्चित्रं पश्यति। का लोकोक्तिः युज्यते? A friend watches films five hours a day. Which proverb fits?

नायकः उद्यमी चेत् सर्वे कार्यकर्तारः अपि उद्यमिनः भवन्ति — का लोकोक्तिः? When the leader is diligent, the whole team becomes diligent — which proverb?

परीक्षायाः पूर्वदिने एव क्रीडसि? ________ विपरीतबुद्धिः! Complete the proverb.

योजयतु — लोकोक्तिः भावश्च। Match proverb and idea.

लोकोक्तिं रचयतु — “Silence is the sign of consent.” Arrange the words.

वाक्यव्यवहारः · Use it

स्वजीवनस्य त्रीणि वृत्तानि स्मरतु, प्रत्येकस्मै एकां योग्यां लोकोक्तिं योजयतु। एवं वदतु — “मम मित्रं … अकरोत्। तदा अहम् अवदम् — अति सर्वत्र वर्जयेत् इति।”

Recall three real episodes from your life and pair each with the right proverb. Narrate them aloud: ‘My friend did such-and-such, so I said — अति सर्वत्र वर्जयेत्!’ A proverb earned by a story is a proverb remembered.